Tri veka u jednoj flaši: priča o palanačkom kiseljaku

Malo koja palanačka priča traje ovoliko dugo u kontinuitetu: voda koja izvire u jugoistočnom delu grada pije se, po sačuvanim zapisima, već više od tri veka — i još uvek se flašira, danas pod imenom „Karađorđe”.

Zapis iz 1719.

Prvi sačuvani pomen izvora potiče iz 1719. godine — prema pojedinim izvorima iz pera Driša, izaslanika tadašnje austrijske uprave u Srbiji (autorstvo zapisa je u literaturi sporno) — a lekovita svojstva vode lokalna predanja vezuju još za rimsko doba. Palanka je, dakle, imala svoju „banju" pre nego što je imala i prugu, i fabriku, i većinu ulica.

Krčazi za Beč

Kada se mlada srpska država ozbiljnije zainteresovala za svoje vode, urađena je hemijska analiza u Beču 1834. godine kojom je lekovitost potvrđena (po pojedinim izvorima, na zahtev kneza Miloša). Nauka je potvrdila ono što su Palančani već znali, a 1851. doktor Lindermajer objavljuje i prvu publikaciju o Palanačkom kiseljaku. Voda je natrijum-hidrokarbonatna i ugljeno-kisela — otud onaj prepoznatljiv „kiseli" ukus — sa izvorima od hladnih do pravih termalnih.

Zlatni London

Početkom 20. veka palanačka kisela voda kreće u svet: na Balkanskoj izložbi u Londonu 1907. — prema izvorima pod imenom „Crvenog krsta" — osvojila je nagradu. Flaširana je, u skromnijem obimu, još od kraja 19. veka.

Od fabrike do „Karađorđa"

Moderno poglavlje počinje 1968., osnivanjem Fabrike za industrijsko flaširanje mineralne vode — poznatije kao „Palanački kiseljak". Posle 2000-ih fabrika prolazi tranzicionu odiseju: 2002. je preuzima slovenačka Kolinska, 2010. kroz preuzimanje Droga Kolinske stiže pod hrvatsku Atlantic Grupu, da bi je 2022. kupila beogradska porodična firma — i brend „Karađorđe" vratila u domaće ruke. Voda u flaši i danas je ona ista, sa istog izvorišta o kome je Driš pisao pre tri veka.

Banja i park Kiseljak i dalje su tu, u jugoistočnom delu grada — više o njima na strani znamenitosti.

---

Izvori: sr.wikipedia (Smederevska Palanka; Palanački kiseljak), republika.rs, podunavlje.info, biznis.rs, Danas, Telegraf Biznis, turistickiklub.com. Deo izvora atribuciju zapisa iz 1719. pripisuje Evliji Čelebiji, što je hronološki nemoguće (umro pre te godine) — prenosimo bolje potvrđenu verziju (Driš). Pominjanja lekovitosti su istorijski kontekst, ne medicinski savet.